دانشگاه شهید بهشتی

​معرفی کتاب شاه و پادشاهی در هنر هخامنشی...

تاریخ انتشار: 1397/12/18 10:34 ق.ظ
 

sha.jpg

شاه و پادشاهی در هنر هخامنشی: تأملاتی بر روند آفرینش شمایل‌نگاری هخامنشی

مارگارت کول روت

ترجمۀ دکتر علی بهادری

چاپ اول: 1397، 440 صفحه، قیمت: با جلد شومیز: 500،000 ریال؛ با جلد گالینگور و کاور: 700،000 ریال

 

به باور بسیاری از باستان‌شناسان و مورخان و به‌ویژه آشورشناسان، فتح بابل به‌دست کوروش دوم (بزرگ) در سال ۵۳۹ ق‌م به‌معنای پایان خاورنزدیک باستان به‌عنوان مهم‌ترین جریان فرهنگی تاریخ بشر است. از این زمان به بعد، تحولات فرهنگی به‌گونه‌ای دیگر رقم خوردند. شاهنشاهی هخامنشی در حالی وارث بزرگ‌ترین میراث تمدنی بشر شد که یونان از اوایل سدة ششم ق‌م، در اواخر دورة آرکائیک، به پیشرفت‌های فرهنگی بی‌سابقه‌ای در همة عرصه‌ها به‌ویژه هنر و معماری دست یافته‌ و در مقام یک مرکز فرهنگی مهم ظهور کرده بود. تماس‌های فرهنگی میان خاورنزدیک و یونان در این برهه وارد مرحلة تازه‌ای شد و جوامع شرقی در بسیاری از زمینه‌ها از فرهنگ یونانی تأثیر فراوان پذیرفتند.

برخلاف دوره‌های پیشین و در نبود منابع تاریخی دست‌اول و بومی، یگانه منابع موجود برای درک و فهم بسیاری از رویدادهای تاریخی و سیاسی خاورنزدیک در دورة هخامنشی کتاب‌های نویسندگان کلاسیک است. این نویسندگان به‌سبب دوربودن از کانون رویدادها، اطلاعات و روایات دست‌دوم عرضه می‌کنند و بدتر آنکه، اغلب نتوانسته‌اند جانبداری خویش را نیز پنهان کنند که نتیجة آن وابستگی پژوهشگر به این منابع و افتادن در دام رویکرد یونان‌مداری بود که تا مدت‌ها تاریخ خاورنزدیک در دورة هخامنشی را از این منظر بررسی می‌کردند.

فقط از سال‌های نخست دهة هشتاد میلادی بود که با رجوع به آثار و مدارک مربوط به هخامنشیان در ایران و بررسی آن‌ها در بافت خودشان رویکرد یادشده به‌تدریج با جدیت بازنگری شد و رویکرد ایران‌‌مداری جای آن را گرفت. درک اهمیت این آثار و شناختن قدر و ارزش آن‌ها برای بررسی جنبه‌های گوناگون شاهنشاهی هخامنشی کلید پیشرفت چشمگیر حوزة مطالعات هخامنشی در دهه‌های اخیر بوده است.

کتاب شاه و پادشاهی در هنر هخامنشی اثر ماندگار مارگارت کول روت را بدون تردید می‌توان یکی از نخستین و مهم‌ترین گام‌های اساسی برای آغاز چنین روندی به‌ویژه در قلمرو هنر هخامنشی دانست. روت با انتخاب چنین رویکردی به‌خوبی نشان داد که هنر هخامنشی نه محصول کنارهم‌نهادن بی‌هدف سبک‌ها و نقش‌مایه‌های هنری خاورنزدیکی است و نه نسخة دون‌پایة هنر یونان.

در پایان، اشاره به یک نکته ضروری به‌نظر می‌رسد. هنر یا، آنچه به تعبیر مارگارت روت نزدیک‌تر است، شمایل‌نگاری (iconography) «هخامنشی» چه زمانی و کجا شکل گرفت؟ روشن است که پاسخ به این پرسش را باید در رویدادها و تحولات سیاسی و تاریخی اوایل دورة هخامنشی معطوف به رابطة کوروش و داریوش اول (بزرگ) جست‌وجو کرد. جهان‌بینی کوروش و برداشت او از پادشاهی و شیوه و سبکی که برای نمایش آن در پاسارگاد برگزید، با تصور و بینش داریوش از پادشاهی و حکمرانی و بیان تصویری آن در تخت‌جمشید تفاوت‌های بنیادین دارد. کوروش و داریوش به‌یقین هر دو پارسی بودند، اما چنان‌که تبارنامة آنان آشکار می‌کند، از دو خاندان متفاوت با دو گرایش سیاسی متمایز: کوروش از نسل چیش‌پیش و پادشاهی انشان و داریوش از تبار هخامنش و میراث آریایی. همان اندازه که کوروش بر پیوند خود با چیش‌پیش و انشان تأکید می‌کند، داریوش به جدش هخامنش و ایرانی بودن خود می‌بالد. اختلاف دیدگاه سیاسی هخامنشی و چیش‌پیشی سرانجام به ستیزی انجامید که پیروز همیشگی آن داریوش هخامنشی بود. بنابراین، داریوش را باید نخستین شاه هخامنشی دانست و از این پس، هخامنشی نه‌فقط یک عنوان خانوادگی شاهی‌بخش، بلکه یگانه جریان سیاسی مشروع بود. هنر و شمایل‌نگاری هخامنشی نیز با داریوش آغاز می‌شود، در بیستون و تخت‌جمشید. هنری که کوروش در پاسارگاد درانداخت و پیش‌تر در انشان شکل گرفته بود، از سنخی دیگر است. البته این امر به‌منزلة انکار تداوم از کوروش به داریوش، دست‌کم در پاره‌ای از زمینه‌ها، نیست.

اگرچه سابقة برخی از این مباحث جدل‌انگیز به سدة نوزدهم میلادی می‌رسد و تا دهة شصت با اِی. امستد و اِم. داندامایف وارد مرحلة تازه‌ای می‌شود، اما در زمان انتشار کتاب مارگارت روت هنوز به حوزه‌های باستان‌شناسی و هنر کشیده نشده بود. فقط از اوایل دهة نود با اِم. گریسون (از شاگردان مارگارت روت) و سپس دی. استروناخ بود که به اهمیت این مباحث برای تفسیر باستان‌شناسی و هنر هخامنشی توجه شد. باوجوداین، گذشت زمان نشان داد که دقت و اصالت آرا و دیدگاه‌های مارگارت روت، به‌رغم برخی کاستی‌ها، چنان عمیق و ابطال‌نشدنی‌اند که پس از گذشت زمان طولانی از انتشار کتابش، این اثر کماکان مستدل‌ترین تفسیر هنر رسمی و یادمانی هخامنشی به‌شمار می‌رود.

   خواندن این کتاب تقریباً برای همۀ علاقه‌مندان به رشته‌های باستان‌شناسی، پژوهش هنر، تاریخ و تاریخ هنر مفید خواهد بود.

************************************

 

Sorosh-Icon
کلید واژه ها: شاه و پادشاهی، هنر هخامنشی، شمایل‌نگاری، علی بهادری، مارگارت کول روت
منبع خبر مرکز نشر آثار علمی دانشگاه
تعداد مشاهده: 142
اخبار : ​معرفی کتاب شاه و پادشاهی در هنر هخامنشی...
Top

Shahid Beheshti University,دانشگاه شهید بهشتی

دانشگاه شهید بهشتی