دانشگاه شهید بهشتی

یادداشت ویژه به مناسبت هفته کتاب، کتابخوانی و روز کتابدار

تاریخ انتشار: 1397/08/19 12:56 ب.ظ
کتابخوانی در عصر دیجیتال: ضرورت توجه به مهارت‌های مطالعه در فضای مجازی
دکتر حمید کشاورز
عضو هیات علمی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی
انجام مطالعه‌اي ثمربخش و همسو با اهداف كاري نيازمند رعايت نكاتي خاص و برخورداري از برنامه و مهارت‌هايي ويژه است. بعلاوه، هر فردي با توجه به ويژگي‌ها و توانمنديهاي فردي و ذاتي‌اش داراي ظرفيت خاصي براي مطالعه بوده و در حقيقت مطالعه براي افراد مختلف دربردرانده شرايط و ضوابط متفاوت و منحصر به فردي است. توجه به نكته اخير حائز اهميت فراوان بوده و در بيشتر كتاب‌هاي آموزش مهارت‌هاي مطالعه به آن كمتر پرداخته شده است. در ميان مشاغل مختلف نيز مطالعه از درجه اهميت گوناگوني برخوردار است و در برخي مشاغل مطالعه جزئي لاينفك از زندگي حرفه‌اي را تشكيل مي‌دهد. براي مثال براي يك استاد دانشگاه، دانشجو يا پژوهشگر مطالعه اساسي‌ترين كار به شمار مي‌رود.
مطالعه در جايگاه سنتي و نمادين خود بيشتر با منابع اطلاعاتي چاپي و ملموس ارتباط دارد و در نگاه اول تصويري آشنا از آن به ذهن خواننده متبادر مي‌شود. تصويري كه در آن مطالعه در فضايي آرام و با كاربرد ابزارهايي خاص صورت مي‌پذيرد. اما با ظهور منابع اطلاعاتي جديد از نوع الكترونيكي و بويژه آنهايي كه در محيط شبكه جهاني وب قرار دارند تصويري ديگر نيز از مطالعه نمايان مي‌شود. در تصوير جديد كاربر با استفاده از رايانه و در محيط وب به جستجو و كاربرد منابعي مي‌پردازد كه شايد نسخه‌هاي چاپي آنها نيز موجود باشد.
بدين ترتيب مطالعه در مفهوم جديد خود هم به لحاظ نوع ابزارهاي موجود و هم به لحاظ مهارت‌هاي مورد نياز داراي تفاوت‌هايي ماهوي با مفهوم پيشين خود است. بنابراين شايسته است خواننده جديد هم از فضاي جديد و ويژگي‌هاي آن آگاهي داشته و هم از مهارت‌هاي لازم براي ارزيابي و استفاده از آنها در انجام كارهاي خود برخودار باشد. بنابراين شايسته است خواننده جديد هم از فضاي جديد و ويژگي‌هاي آن آگاهي داشته و هم از مهارت‌هاي لازم براي ارزيابي و استفاده از آنها در انجام كارهاي خود برخودار باشد. به اين ترتيب مفاهيم و عناوين جديدي چون مطالعه الكترونيكي[1]، خوانندگان الكترونيكي[2] به ادبيات موجود راه پيدا كرده اند. برخي پيش بيني ها حاكي از آن است كه در سال هاي پيش رو مطالعه بيشتر در بستر محيط هاي الكترونيكي انجام خواهد شد. براي مثال ييتز[3]  (2001) به نقل از يكي از مديران ارشد شركت مايكروسافت پيش بيني كرده است كه تا سال 2020، 90 درصد آنچه كه خوانده مي شود به شكل الكترونيكي خواهد بود.
توجه به چنين شرايطي است كه پژوهشگران را بر آن داشته تا از سال هاي آغازين پيدايش وب به بررسي شرايط جديد مطالعه در اين محيط پرداخته و چالش ها و فرصت هاي ناشي از آن را شناسايي كنند. با عنايت به اينكه اكنون هر فردي مي‌تواند به آساني به محيط وب دسترسي داشته و به مطالعه بپردازد، پرسش هاي فراواني فراروي پژوهشگران قرار مي گيرد. پرسش هايي مانند اينكه مطالعه در محيط هاي جديد چه مهارت هايي را از سوي خوانندگان طلب مي‌كند؟ محيط‌هاي رسانه‌اي و اطلاعاتي جديد داراي چه ويژگي هاي متفاوتي از محيط هاي چاپي و سنتي هستند؟ نوع مطالعه در اين دو محيط چه تفاوت هايي با هم دارند؟ متخصصان حوزه‌هاي مختلف مانند آموزش و اطلاع‌رساني در اين زمينه چه كمك هايي را به خوانندگان خواهند داشت؟
وب همزمان يك منبع اطلاعاتي بزرگ و مهم و هم يك منبع اطلاعاتي پرسش برانگيز است زیرا از سويي مقادير فراوان و متنوعي از اطلاعات را در اختيار ما قرار مي دهد اما از سوي ديگر به دليل محدوديت ابزارهاي جستجو و مهارت هاي كاربران و نيز درهم‌آميختگي اطلاعات درست از نادرست، چالش هاي فراواني را براي كاربران بوجود مي آورد. البته بسياري بر اين گمانند كه در محيط وب منابع غير مفيد و نادرست بيش از منابع مفيد و درست پديد مي آيند. اين شرايط باعث مي‌شود كاربران از سويي با خوشحالي روبرو باشند اما از سوي ديگر دچار نوعي افسردگي شوند.
اينكه از افراد بخواهيم از وب براي مطالعه و تحقيق استفاده كنند اما مهارت هاي ارزيابي را در آن ها پرورش ندهيم چالشي بزرگ را فرار روي ما مي گذارد. اما چالش بزرگ تر آن است كه آنان را از كاربرد وب منع كنيم كه اشتباهي ديگر است (سراپور، اينگلسبي، ياتچيسين[4]، 1998). در حقيقت، ‌ما در آينده اي نزديك ناگزيريم كه براي انجام بسياري از كارهاي خود مانند آموزش و پژوهش، مهارت هاي مطالعه و خواندن وب را بياموزيم و در اختيار ديگران قرار دهيم. پس شايسته است كه از هم اكنون زمينه هاي لازم براي رويارويي مناسب با اين آينده را در خود و ديگران بپرورانيم.
در ادامه به شکلی بسیار خلاصه و فهرست‌وار یکی از راهکارهای پیشنهادی برای مطالعه در فضای مجازی تحت عنوان «مطالعه دیالکتیک» که می‌تواند مورد استفاده همه همکاران دانشگاهی قرار بگیرد توصیف می‌شود:
هر مطالعه نوعي رويارويي مستقل با هر پديده است نه كاملاً به محيط پيراموني وابسته است و نه كاملاً مستقل از آن. مطالعه وب يك مرور سطحي (خواندن ظاهربينانه)، يا رد سريع (خواندن بدبينانه) يا صرفاً كاري فني مانند جستجو، تحليل‌، ارزيابي و دسته‌بندي (خواندن بيطرفانه) نيست. بلكه ارتباط برقرار كردن با متني است كه در  آن ارزش هاي جديد و راه هاي گوناگون دريافت معنا وجود دارد. نتيجه اين فرايند، پذيرش ناخواسته ها و نادانسته‌ها، بررسي جايگزين ها و جستجوي درك و دريافتي جديد است. معنا، ايستا نيست بلكه در نتيجه فعاليت هاي متكامل كننده خواندن و انجام دادن بدست مي‌آيد.
در وب چون بين متون ارتباط وجود دارد، معناي هر صفحه وب در ارتباط با ساير صفحات شكل مي گيرد. مطالعه وب صرفاً مطالعه يك صفحه، يك مقاله يا يك سايت نيست بلكه مطالعه ماتريكس يا مجموعه اي از منابع متفاوت موجود در آن است. خواننده ديالكتيك بايد از توانايي ارزشگذاري، تحليل محتوا، و فعاليت هاي عملي برخوردار باشد. پس مرحله‌اي فراتر از مطابقت دادن سايت ها با معيارهايي چند و ارتباط با متن است بلكه خواندن با نگاه انتقادي و حقيقت جويانه است. در اين نوع خواندن فرد آنچه در متن نيامده را در مي يابد و حتي به دنبال موارد خلاف آن مي رود. مطالعه ديالكتيك فرد هر صفحه وب را در ارتباط با كل وب بايد مطالعه كند نه تنها ساير منابع را بايد مطالعه كند بلكه بايد از فرايندهاي اجتماعي اثرگذار بر متون نيز آگاهي داشته باشد. اينكه چه قراردادهايي در پيدايش متون وجود دارد، چه كسي فناوري را كنترل مي كند، چه منافعي براي پديدآورندگان محتوا وجود دارد، روش هاي رتبه بندي نتايج جستجو چيست؟
در خواندن ديالكتيك جستجو رسيدن نيست بلكه آغاز يك سفر است. هيچكس نمي تواند بگويد كل وب را جستجو كرده و چيزي نيافته. در كلاس هاي درس مي توانيم از دانش آموزان يا دانشجويان بخواهيم از وب براي يافتن پاسخ پرسش‌هاي خود استفاده كنند. پس از آن، سه چيزي را كه قبل از جستجو تصور نكرده و ياد گرفته اند را بازگو كنند. يا مثلاً ‌منابعي را جستجو كرده و سپس منابع مخالف آن را پيدا كنند. به این شیوه، نوعي پرسشگري و مكاشفه در اين نوع تجربه خواندن به دست مي آيد. در این فرایند از رويكرد هرمنوتيكي[5] می‌توان بهره گرفت. آنگونه كه كافمن (1977، ص83) اشاره داشته است بايد گفت"اگر هنر خواندن متن از دست برود، نه تلويزيون و نه رايانه ها نمي توانند علوم انساني را نجات دهند. در روش ديالكتيك بايد از روش بيطرفانه سود جست اما پا را از آن بايد فراتر گذاشت".    
فهرست منابع
 
             Bruce, B.C. (2000), “Credibility of the web: Why we need dialectical reading”, Journal of. Philosophy of Education, VOL.34 NO.1, pp.97–109.
            Kaufmann, W. (1977). “The future of the humanities”. New York: Reader’s Digest Press.
             Sorapure. M, Inglesby. P & Yatchisin. G. (1998). “Web literacy: Challenges and opportunities for research in a new medium”, Computers and Composition, 15, pp. 409-424.
            Yates, E. (2001),“E-books: a beginner’s guide”, in Rao, S.S.(2004),“E-book technologies in Education and India’s readiness”, Program, Vol. 38 No. 4, pp 257-67.
 


[1] . E-reading
[2] . E-readers
[3] . Yates
[4] . Sorapure. M, Inglesby. P & Yatchisin
[5] . Hermeneutics

Sorosh-Icon
کلید واژه ها: یادداشت ویژه
منبع خبر روابط عمومي
تعداد مشاهده: 292
اخبار : یادداشت ویژه به مناسبت هفته کتاب، کتابخوانی و روز کتابدار
Top

Shahid Beheshti University,دانشگاه شهید بهشتی

دانشگاه شهید بهشتی